Sporcu Eğitim Merkezindeki Sporcuların  Tıbbi Kontrollerindeki Esaslar

Spor, antrenman, antrenman sonucu verimlilik ve tıbbi takip kanımca ayrılmaz bir bütündür. Sağlıklı kişinin daha iyi antrenman ve antrenman verimliliğinin daha yüksek olacağı hepinizin bildiği bir konudur. Dolayısı ile bu bilgi formlarıyla sporcuların sağlıklı bir biçimde takibi gerçekten mümkün olacaktır kanısındayız.

Önce bu bilgi formlarındaki takip şeklini ve buradaki deyimleri açıklamaya çalışalım. Bu bilgi formunda en başta görüldüğü gibi sporcunun kimliği ve onun altında sosyal durumu incelenmiştir. Ayrıca boy, kilo ve benzeri fiziki durumu belirtilmiştir. Çünkü bu bilgilerin sporcunun yönlendirilmesinde ve sporcuya antrenörün davranış biçiminde çok önemi vardır.

Daha alt kısımda örgün eğitim bilgileri hanesi bulunmaktadır. Bununda önemi büyüktür. Çünkü eğitimli bir sporcu ile eğitimsiz bir sporcunun farkını anlatmaya ve değerini tartışmaya gerek bile yoktur. Bu nedenle sporcunun eğitim durumunu antrenörlerin yıl boyunca takibi sporcunun istikbali açısından da büyük önem taşımaktadır.

Sağlık durumunun incelenmesine gelince; Konya Sporcu Eğitim Merkezi Bilgi Formları esas alarak sporcuların antrenman, antrenmandan faydalanma durumu ve antrenmanın sporcularda oluşturduğu bir takım değişiklikler incelendi. Ayrıca bu araştırma için kullanılan bir takım değişiklikler incelendi Yine bu araştırmalar için kullanılan bazı testler ve tabirlerin açıklanmasında fayda gördük.

Sporcu Bilgi Formuna bakıldığı zaman en başta sporcunun kimliği ve nüfus kaydı görülüyor. Bunun altında sporcunun sosyal ve fiziki durumu vardır. Bu çok önemli bir konudur. Kişinin mensup olduğu aile yapısı, sosyal seviyesi ve kaba vücut yapısı sporcunun sosyal yönden eğitilirken nelere dikket edileceği konsunda antrenörlere bilgi verir.

Bundan sonra sporcunun öğrenim durumunu belirten bir bölüm geliyor. Burada sporcunun dersleri ve başarı durumu belgeleniyor. Spor etkinlikleriyle örgün eğitimin bir arada yürütülmesi önemli bir konudur. Nitekim halkımızda sportif etkinliklerin derleri olumsuz yönde etkilediği korkusu halâ yaygındır. Bu nedenle Sporcu Eğitim Merkezleri sporcularının ders durumlarıyla yakından ilgilenmesi ve konuyu yakından takip etmeleri gerekmektedir. Formda bunlardan sonra sporcunun sağlığı ile ilgili bölüm gelmektedir. Bu bölümde kan tahlili, EKG kısmı, nabız ve kan basıncı ( tansiyon ) haneleri vadır.

Bu hanedeki tabirleri tek tek açıklayalım. Zira bu tabirlerin gerek antrenörler ve gerekse sporcuların kabaca bilmelerinde büyük fayda vardır. Çok basit tabirlerin bazı antrenörler ve sporcular tarafından maalesef bilinmediği tarafımızdan pek çok kereler gözlemlenmiştir.

• ERİTROSİT: (Alyuvar)
  Kan yapısındaki alyuvar dediğimiz hücrelerdir. Sporcu için büyük önem taşır. Kabaca bir ifade ile söylenirse oksijeni akciğerlerden alıp dokulara taşırlar.Bunların azlığı hallerinde anemi denen hastalık ortaya çıkar. Böyle durumlarda dokulara yeterince oksijen gelmez ve besinlerin yanma mekanizması bozulur. Alyuvar eksikliği hallerinde dış görünüm olarak sporcunun rengi soluktur. Halsizlik, yorgunluk, iştahsızlık, sinirlilik gibi belirtiler vardır. Alyuvarların normal miktarı 4.000.000 ile 5.000.000 arasındadır.
• LOKOSİT : (Akyuvar)
  Lokositler kandaki akyuvar dediğimiz hücrelerdir. Vücudun mikroplara karşı savunulmasında büyük rolleri vardır. En önemli görevleri de budur. Vücut savunmasını üstlendiklerine göre önemi malumunuzdur. Bunun fazlalığı halleri lösemi dediğimiz kan kanseri hastalığını oluşturur. Normal miktarı 4.000 ile 10.000 arasındadır.
• HEMOGLOBİN :
  Demir ve globin maddelerinin bileşimidir. Kan sisteminde oksijen taşınmasında çok büyük önemi vardır. Bunun seviyesi düşerse demir eksikliğinden süphe edilir. Hastanelerde demir miktarı ölçümlenebilir. Noksan bulunduğu takdirde demir içeren ilaçlar ve demir seviyesini yükseltecek rejimler verilerek tedavi yapılır.
• HEMATOKRİT :
  Kanın şekilli kısımlarının ( alyuvar,akyuvar vd.) sıvı kısmına oranıdır. Kan hastalıklarının bazılarının teşhisinde önem taşır.
• SEDİMANTASYON :
  Kanın şekilli elementlerinin çökme sürati ile ilgili olup bazı iltihabi haller ve romatizma gibi hastalıklarda miktarı artar. Dolayısı ile bu hastalıkların teşhisinde önem taşır.
• LİPİD :
  Kandaki yağ miktarını gösterir. Yağların iyi yakılmaması hallerinde bu seviye yükselmektedir. Dolaşımın sağlıklı yürümesini kaba bir ifade ile engeller. Bu durumda sporcu açısından önemi malumunuzdur.
• KOLLESTEROL, HDL KOLLESTROL, TRİGLİSERİT :
  Bunlar kollesterol denilen bir maddenin kendisi ve türevleridir. Bu maddeler çoğaldığı zaman kalp hastalığı riski artar. Bu madde damar duvarlarına çökerek damar deliğini daraltır ve damar sertliği ile halp hastalığına neden olur.
• GLİKOZ :
  Kandaki şeker miktarının ifade edilmesi olup pankreas bezinin iyi çalışmadığı hallerde yükselir. Şeker miktarının yükselmesi şeker hastalığı dediğimiz tabloyu oluşturur. Eskiden şeker hastalarının spor yapmasına izin verilmezdi. Ancak teknolojinin ilerlemesi ile bazı tedbirlerin ve tıbbi tedavilerin yardımı ile şeker hastaları da spor yapabilmekte ve hatta böyle olmasına rağmen başarı elde eden sporculara da rastlanabilmektedir.
• EKG :
  Kalbin çalışmasını elektrik dalgaları vasıtasıyla kağıda dökmek ve incelemektir. Kalp hastalıklarının teşhisi açısından büyük önem taşır. Zira kalp hastalarının aktif sporcu olmaları mümkün değildir. Ancak sağlıklı yaşam için uzman nezaretinde spor yapabilirler.
• NABIZ :
  Kalbin dakikadaki atım sayısını gösterir.Bilek boyun kasık ve ayak atar damarlarından parmakla nabız saymak mümkün olmaktatır. Elit sporcularda sporcu kalbi nedeni ile nabız sayısı düşüktür.
• KAN BASINCI: (Tansiyon )
  Kalbin damar duvarlarına yaptığı basınçtır. Yüksek olması hallerinde damarlar bu basınca dayanamaz ve kanamalar olur. Düşük olduğu hallerde ise dokulara yeterince kan gidemediği için baygınlıklar olur. Kalbin kasılıp etrafa kan gönderirken yaptığı basınca sistolik basınç veya büyük tansiyon denir. Kalbin gevşeyip etrafındaki kanı emerken yaptığı basınca diyestolik basınç veya küçük tansiyon adı verilir.
  
  Sporcu Eğitim Merkezi Bilgi Formunun son bölümünde ise düşünceler hanesi mevcuttur. Bu hane eldeki verilere bakarak hekim tarafından doldurulmalıdır.
  
  Sporcu bilgi formunun arka sayfasında üç önemli bölüm yer almaktadır. Bunlar Spirometri,dinamometri ve ergonometrik ölçümlemelerdir. Şimdi sırasıyla bunları inceleyelim.
  
  
• A) SPİROMETRİ :
  Solunum faaliyetlerini tetkik etmek için spirometre denilen aletle yapılan bir ölçme işlemidir. Bu işlemde iki çeşit ölçüm yapılır.
  
  1- Statik ölçüm değerleri :
  Bu bölümde statik ölçüm değerlerinin hepsi tek tek açıklanacaktır. Bu ölçümlemeler akciğer'e giren çıkan ve kalan hava miktarı ile ilgilidir.
  1.1 Vital Kapasite (VC): Derin bir nefes alıştan sonra zorlu bir şekilde çıkarılabilen hava hacmidir.
  1.2 Solunum Hacmi (TV):Nefes alış veya nefes veriş anında alınan ve verilen havadır. Burada bir zorlama söz konusu değildir.
  1.3 Reserv İnspirasyon Volümü (IRV): Normal nefes aldıktan sonra derin bir soluk alış ile akciğerlere sokulabilen hava miktarıdır.
  1.4 Rezerv Expirasyon Volümü (ERV): Normal soluk vermeden sonra derin bir nefes verişile çıkarılabilen hava miktarıdır.
  1.5 Zorlu Vital Kapasite (FVC): Zorlu bir nefes alıştan sonra zorlu bir nefes verildiğinde giren ve çıkan havanın toplam miktarıdır.
  1.6 Rezidüel Volüm (RV): Zorlu bir nefes verişten sonra akciğerlerde kalan havadır.
  1.7 Total Akciğer Kapasitesi (TLC) : Residüal volüm ile vital kapasitenin toplamıdır.
  
  2- Dinamik Ölçüm Değerleri:
  Bu ölçümler akciğerlere giren havanın seyir hızı ile ilgilidir.
  2.1 Zorlu Nefes Veriş Volümü (FEV) :Bir saniyede yapılabilen nefes alışın normal nefes alışa oranıdır.
  2.2 Maksimal İstemli Ventilasyon (MVV) : 15 Saniyede hızlı ve derin solunumdan sonra ortaya çıkan hacmin 1 dakikalık karşılığıdır.
  
  
• B) DİNAMOMETRİK ÖLÇÜMLER :
  Dinamometre denen aletle vücudun çeşitli kas kuvvetinin ölçülmesi olup sportif faaliyette önem arz eder.Elinizdeki örnek formda el kavrama, kol bükme, bacak, sırt gibi bölümlere ait ölçme haneleri mevcuttur. Bunların oranlamaları ile vücudun kuvvet indeksleri bulunabilir.
  
  
• C) ERGONOMETRİ :
  Vucutta oluşan enerjinin ölçümüdür. Vücutta enerji aşağıdaki iki sistemle oluşur.
  
  a- Anaerobik Sistem: ATP (Adenosin Tri Fosfot) ve CP (Kriatin Fosfat) denen maddelerin yakılması ile sağlanan enerji şeklidir. Bu olayda oksijen kullanılmaz. Bu sistemle sağlanan enerji çok kısa süreli eforlar içindir. (Halter vb.) Anaerobik güç ölçümü için çeşitli yöntmler vardır. Sıçrama testi bunlardan bir tanesidir.
  Testin uygulanması: sporcu bir duvarın önünde ve yönü duvara dönük durur. Ayakları yerde elini kaldırıp parmak ucunun geldiği yere bir işaret koyar. Sonra duruşunu bozmadan dik olarak sıçrar ve parmak ucunun geldiği yere bir işaret daha koyar. İki işaret arasındaki fark saptanarak Lewis nomogramından bakılarak anaerobik güç hesaplanır. Çok daha sağlıklı hesaplama için şu formül uygulanabilir.
  Anaerobik Güç = Ö4,9*w+Ö D
  w : vücut ağırlığı
  D: sıçrama mesafesi
  4,9 : sabit rakam
  Ö : karekök
  
  Bu tabloda ayrıca oksijen borcu, lakdik asit ve anaerobik eşik tabirleri vadır. Bunları da mümkün olduğu nispette yabancı tabir kullanmaksızın açıklamaya çalışacağız.
  
  Oksijen borcu:Şöyle tarif edilebilir ekzersiz bittiği zaman oksijen alımı hemen normale dönmez. Efor bittiği halde vücut yine hızlı bir solunum ile fazla oksijen almaya devam eder. İşte dinlenme durumunda olunduğu halde fazla alınan bu oksijene oksijen borcu denir.Dinlenme esnasındaki alınan total oksijenden dinlenmede kullanılan oksijenin çıkarılması oksijen borcunu verir. Solunumun ne kadar zamanda normale döndüğünü göstermesi açısından önem taşır.
  Anaerobik eşik : Sporcuya sabit yoğunlukta 30 dakika süre ile bir kaç seans ekzersiz yaptırılıp her seansta lakdik asit seviyesi ölçülür. Ekzersiz şiddeti arttıkça lakdik asit seviyesi de giderek artar. Ekzersiz çok şiddetlendiği zaman sporcu devam edemez ve yorulur. Lakdik asitin kandaki ve kaslardaki düzeyi incelenerek sporcunun yorgunluk durumu saptanır. Sportif etkinliklerde sporcu ne kadar erken yorulur ve ne kadar lakdik asit seviyesi yükselirse performansı da o derece kötüdür.
  
  b- Aerobik Sistem : Bu sistemle elde edilen enerji uzun süren spor dallarında gereklidir. Ayrıca oksijene ihtiyaç gösteren bir olaydır. Bu enerjinin tespiti için maksimal oksijen kullanımı (MVO2) bulunmalıdır. Kişinin belli zamanlarda kullandığı oksijen ne kadar yüksekse aerobik kapasite o kadar yüksektir. Koşu bandında, hareket eden band üzerinde sporcu yürütülür veya koşturulur. Bantın sürati gittikçe artırılır. Sporcu bitkin hale gelene kadar bu işlem devam eder. Bitkinlik oluştuğunda nefes veriş havası bir torbada toplanır. Bu toplanan havadan maksimal oksijen volümü hesaplanır. Aerobik kapasitenin tespitinde Cooper testi oldukça yaygın kullanılmaktadır. Burada önemli olan 12 dakikada koşulan mesafedir. Bu mesafeden bir dakikada koşulan kısım bulunabilir. Bu da aşağıdaki formülde yerine konularak maksimal oksijen volümü bulunur.
  
  MVO2 = 33 + 0,17 ( X-133 )
  
  x: Bir dakikada koşulan mesafe.
  
  Cooper testi indirekt bir yöntemdir. Yine aynı konuda PWC 170 ( Nabzı 170'e çıkaran iş kapasitesi) testi uygulanabilir. Bu test direkt bir yöntemdir. Nabzı 170' e çıkaran bir efor yükü watt cinsinden özel aletler yardımı ile bulunur ve aşağıdaki değerlendirme yapılır.
  

  3 Watt'tan yukarı	Çok iyi
  3 Watt	İyi
  2,5 Watt	Orta
  2 Watt	Zayıf

  
  Ancak bu testin uygulanmasında belirli bir labratuar'a gereksinim vardır. Bu nedenle her antrenör tarafından uygulanamaz.
  Bundan sonra kondisyon derecesinin tespiti gelir. Bunun için aşağıdaki basit test uygulanabilir.
  35 cm. derinliğinde ve 50 cm. yükseklikte bir basamak üzerine sporcu 5 dakika süre ile iner ve çıkar.1-1,5 2-2,5 3-3,5 dakikalar arasında yarım dakikalık nabız sayılır. Takiben bulunan değerler aşağıdaki formülde yerlerine konur.
  
  

  	Ekzersiz süresi X 100
  Kondisyon indeksi =	------------------------------------
  	3 yarım dak. nabız toplamı X 2

  
  Buna Harwart steep testi denir.
  Formda yer alan sporcu yaralanmaları, sportif etkinliklerdeki başarıları ve dönem sonu kanaat kısımları ilgili antrenörlece doldurulur.
  Bu formdaki kontroller Eğitim Merkezi tarafından periyodik aralıklarla sporculara uygulanıp sporcunun gelişimi ve antrenörün yaptırdığı antrenmanın fayda ve doğruluğu ve dolayısı ile Sporcu Eğitim Merkezinin sporcu yetiştirmedeki başarı durumu kontrol edilir.
  
  
  KAYNAKLAR :
  1- Spor Hekimliği (Prf. Dr. Tunç Alp KALYON)
  2- Ekzersiz Fizjolojisi ( Prf.Dr. Necati AKGÜN) 1. ve 2. cilt.
  3- Sports Injuries ( Dr. Lars Peterson and Dr. Per Renstörm)
  4- Spor Beslenme Randuman (Dr. Peter KONOPKA)
  5- Bilim ve Spor (Caner ACIKADA Doc. Dr. Emin ERGEN)

Bu Makale 397 Kere Okundu.